فلج مغزی می‌تواند بر حرکت، تعادل، وضعیت بدنی و رشد سیستم عضلانی‌اسکلتی کودک تأثیر بگذارد. در برخی کودکان، تغییر تون عضلانی، سفتی عضلات یا محدودیت حرکتی به‌مرور باعث بروز مشکلاتی مانند کوتاهی عضلات، تغییر شکل پاها، انحنای ستون فقرات یا جابه‌جایی مفصل لگن می‌شود. شدت و نوع این مشکلات در همه کودکان یکسان نیست و به وضعیت حرکتی و شرایط جسمی هر کودک بستگی دارد.
مشکلات ارتوپدی در کودکان مبتلا به فلج مغزی فقط بر راه رفتن تأثیر نمی‌گذارند. گاهی نشستن، حفظ تعادل، انجام فعالیت‌های روزمره و حتی راحتی کودک هنگام استراحت را نیز دشوار می‌کنند. به همین دلیل، بررسی منظم وضعیت اسکلتی‌عضلانی و تشخیص به‌موقع تغییرات احتمالی اهمیت زیادی دارد.
متخصص ارتوپدی و تیم توانبخشی با توجه به شرایط کودک، درباره روش‌های مناسب مراقبت و درمان تصمیم می‌گیرند. روش‌هایی مانند کاردرمانی جسمی در کودکان و جراحی وجود دارد که به کودک فلج مغزی جهت داشتن زندگی راحت و بهتر کمک می کند. در برخی برنامه‌های توانبخشی، ماساژ درمانی در کودکان و استفاده از اسپیلنت ها و وسایل کمکی از به وجود آمدن دفورمیتی ها در کودکان فلج مغزی جلوگیری می نمایند و یا به اصلاح آن می پردازند. در این مقاله، با مشکلات ارتوپدی شایع در کودکان مبتلا به فلج مغزی و روش‌های مدیریت آنها آشنا می‌شویم.
علت بروز فلج مغزی:
فلج مغزی در اثر اختلال در رشد مغز یا آسیب به مغز در حال رشد ایجاد می‌شود. این آسیب ممکن است پیش از تولد، هنگام تولد یا در سال‌های ابتدایی زندگی رخ دهد. زایمان زودرس، وزن کم هنگام تولد، برخی عفونت‌ها و آسیب‌های مغزی از عواملی هستند که می‌توانند احتمال بروز فلج مغزی را افزایش دهند. با این حال، در همه موارد نمی‌توان علت مشخصی برای آن پیدا کرد. شناخت علت فلج مغزی به‌تنهایی شدت مشکلات حرکتی یا ارتوپدی کودک را مشخص نمی‌کند و ارزیابی وضعیت هر کودک اهمیت بیشتری دارد.
همچنین بخوانید: رفتار درمانی در کودکان
مشکلات ارتوپدی شایع در کودکان فلج مغزی
کودکان فلج مغزی ممکن است با مشکلات زیادی مواجه شوند، اما بسیاری از این مشکلات را می‌توان با درمان‌های مختلف بهبود داد. هرچند خود فلج مغزی درمان قطعی ندارد، ولی عوارض ارتوپدی آن می‌تواند باعث درد و محدودیت در حرکت شود. در ادامه به مهم‌ترین مشکلات ارتوپدی در این کودکان می‌پردازیم.
رشد ناهنجار مفصل لگن(دیسپلازی):
ناهنجاری رشد مفصل لگن (دیسپلازی) معمولاً به‌دلیل سفتی زیاد یا شلی بیش از حد عضلات اطراف لگن ایجاد می‌شود. وقتی عضلات تعادل نداشته باشند، مفصل لگن به‌درستی رشد نمی‌کند و دچار ناهماهنگی می‌شود.
کوتاهی عضلانی:
در برخی کودکان مبتلا به فلج مغزی، افزایش تون عضلانی و سفتی مداوم عضلات می‌تواند به محدودیت حرکتی و کوتاهی عضلات منجر شود. تمرین‌های توانبخشی، کشش هدفمند و در صورت نیاز سایر روش‌های درمانی، بر اساس وضعیت کودک انتخاب می‌شوند. اگر محدودیت حرکتی قابل‌توجه باشد، متخصص ممکن است گزینه‌های درمانی دیگری را نیز بررسی کند.
اسکولیوز:
فلج مغزی می‌تواند در برخی کودکان باعث ایجاد اسکولیوز یا انحنای غیرطبیعی ستون فقرات شود. شدت انحنا و تأثیر آن بر نشستن، تعادل و راحتی کودک باید به‌صورت دوره‌ای بررسی شود. بسته به شرایط کودک، ممکن است از وسایل حمایتی برای بهبود وضعیت نشستن استفاده شود. در موارد شدید یا پیشرونده، متخصص ارتوپدی می‌تواند جراحی را به‌عنوان یکی از گزینه‌های درمانی بررسی کند.
سلامت ارتوپدی پاها:
در کودکان مبتلا به فلج مغزی ممکن است تغییراتی در وضعیت پا ایجاد شود از جمله صافی کف پا، چرخش پا به داخل یا خارج و قرار گرفتن مچ پا در وضعیت نامناسب. این تغییرات می‌توانند با تفاوت در تون عضلانی، کنترل حرکات و نحوه تحمل وزن ارتباط داشته باشند. نوع مشکل و میزان تأثیر آن بر ایستادن و راه رفتن باید توسط متخصص بررسی شود. بر اساس شرایط کودک، ممکن است استفاده از ارتز، کفش طبی یا تمرین‌های توانبخشی توصیه شود.
انواع عمل های جراحی ارتوپدی برای فلج مغز
انجام عمل جراحی یکی از شایع ترین روش ها برای درمان مشکلات ارتوپدی در کودکان فلج مغزی است. چندین عمل جراحی مختلف وجود دارد که باهم آنها را بررسی می کنیم :
افزایش طول تاندون ها:
افزایش یافتن طول تاندون ها برای بهبود راه رفتن و توانایی مستقل نشستن کودک انجام می شود. همچنین انقباض های دردناک را نیز در کودکان فلج مغزی کاهش می دهد.
افزایش طول عضلات:
در این روش عضلات بلند تر می شوند و سفتی عضلات در پاها و بازوها و دست ها کم تر می شود، همچنین این روش به بهبود مهارت های حرکتی ظریف در کودکان کمک می کند .
استئوتومی:
این روش به معنی بریدن استخوان است و برای تنظیم دوباره مفاصل و بهبود وضعیت بدنی و غالبا بعد از در رفتگی لگن انجام خواهد شد.
آرترودز:
در این روش استخوان ها برای افزایش ثبات به هم جوش داده و راه رفتن کودک را راحت تر خواهد کرد.
میوتومی:
در این روش نیز در عضلات بریدگی ایجاد شده و طول عضله را بلند می کنند و به بهبود حرکات کمک خواهد کرد.
تنوتومی:
در این روش روی تاندون ها بریدگی هایی انجام می شود.
بهترین سن برای انجام جراحی در کودکان فلج مغزی چه سنی است؟
زمان مناسب جراحی ارتوپدی در کودکان مبتلا به فلج مغزی به نوع مشکل، شدت ناهنجاری، میزان رشد استخوان‌ها و شرایط حرکتی کودک بستگی دارد. برای مثال، زمان مناسب جراحی اصلاحی لگن لزوماً با جراحی افزایش طول عضلات یکسان نیست. متخصص ارتوپدی با بررسی وضعیت کودک و در نظر گرفتن اهداف درمان، زمان مناسب مداخله را تعیین می‌کند. در بعضی موارد، درمان‌های غیرجراحی مانند کاردرمانی، فیزیوتراپی یا استفاده از وسایل کمکی به مدیریت مشکل کمک می‌کنند.
مزایای جراحی در کودکان فلج مغزی
البته که بدن هر کودک با دیگری تفاوت دارد و مزایای جراحی با توجه به شرایط خاص کودک متغیر است، در ادامه یکسری از مزایای جراحی در کودکان فلج مغزی را بررسی می کنیم :
کاهش درد
کاهش لرزش
بهبود هماهنگی
بهبود تعادل
بهبود ایستادن
بهبود سفتی عضلات
بهبود انقباضات
اصلاح ناهنجاری ها
پیشگیری از در رفتگی لگن
معایب جراحی در کودکان فلج مغزی:
از آنجایی که جراحی روشی تهاجمی است ممکن است یکسری خطراتی را به همراه داشته باشد و در کودکان فلج مغزی بهتر است قبل از عمل جراحی کاردرمانی انجام شود، برخی از عوارض جراحی را در ادامه بررسی می کنیم :
خون ریزی
عفونت
حساسیت به ماده بیهوشی
از بین نرفتن درد
از بین نرفتن مشکلات مفصلی به علت عدم مراقبت های پس از جراحی
بازگشت مشکلات ارتوپدی بعد از مدتی
سخن نهایی
مشکلات ارتوپدی در کودکان مبتلا به فلج مغزی ممکن است با رشد کودک تغییر کنند و بر حرکت، تعادل و فعالیت‌های روزمره او تأثیر بگذارند. بررسی منظم وضعیت عضلات و مفاصل، به تشخیص به‌موقع این مشکلات کمک می‌کند. بر اساس شرایط هر کودک، روش‌هایی مانند کاردرمانی، فیزیوتراپی، استفاده از وسایل کمکی یا جراحی برای حفظ توانایی‌های حرکتی و مدیریت عوارض به کار گرفته می‌شوند.
